دومین دریاچه بزرگ نمکی در جهان است. اکوسیستم این دریاچه به دلایل اجتماعی - اقتصادی و معیارهای اکولوژیکی نقش مهمی در شمال غرب ایران ایفا می کند. طی دهه های اخیر رویکرد توسعه ای کم توجه به پایداری منطقه ای و تغییرات آب و هوایی ‎، زمینه پیدایش وگسترش بحران محیطی دریاچه ارومیه را فراهم کرده است. هدف این پژوهش استفاده از ظرفیت رهیافت برنامه ریزی محیطی یکپارچه به عنوان رهیافتی کل نگر و میان کنشی برای برنامه ریزی و مدیریت سیستم محیطی دریاچه ارومیه از طریق یک فرآیند راهبردی و هدف سو در جهت ارتقای شرایط محیطی حوضه این دریاچه است. روش کار مبتنی بر مطالعات اسنادی و میدانی است که با مطالعه متون و منابع موجود در ارتباط با برنامه ریزی محیطی و توسعه پایدار و اسناد مرتبط با دریاچه ارومیه و مصاحبه با متخصصان محلی و ملی انجام شده است. در این راستا تحولات محیطی و میان کنش های متقابل اکوسیستمی دریاچه ارومیه بررسی شده و با بهره گیری از نظرات متخصصان امور محیطی و برنامه ریزان و بر اساس نتایج بدست آمده از به کارگیری روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی و دلفی ‎، سیاست های بخش تصمیم گیرندگان برای بهبود شرایط اکوسیستم دریاچه در اولویت قرار گرفته است. در نتیجه بر اساس این سیاست ها ‎، تصمیم گیرندگان در این حوضه به عنوان تاثیرگذارترین بخش ‎، باید در راستای درک کامل تاثیر فعالیت های انسانی در اکوسیستم دریاچه و آگاهی دادن به گروه های اثرگذار و اولویت داربرآمده و به مقابله جدی با این بحران بپردازند.

پیراشهر، عرصه کنش فرآیندهای ناشی از ساختارهای اجتماعی فضایی و تجلیگاه اثرگذاری شهرنشینی بر حیات روستایی و محیط طبیعی است. پژوهش حاضر، بررسی جایگاه فضاهای پیراشهری در جمعیت پذیری حوضه آبریز ارومیه و درنهایت برجسته سازی نقش شهر و پیراشهر بر ناپایداری دریاچه ارومیه را در کانون توجه قرار داده است. این پژوهش از منظر هدف، کاربردی و به لحاظ ماهیت روش، توصیفی تحلیلی محسوب می شود و تحلیل های فضایی آن با استفاده از داده های نقاط جمعیتی (شهری و روستایی) سال 95 مرکز آمار ایران، انجام شده است. بر اساس نتایج تحلیل های مذکور، 83 درصد جمعیت کل حوضه آبریز ارومیه و بیش از 40 درصد جمعیت روستایی در فاصله 5 کیلومتری از شهرها استقراریافته اند. این جریان، مؤید شکل گیری خوشه های شهری و دامنه گسترده تأثیرگذاری فرآیندهای شهری بر حیات و بافتروستایی است. ازآنجایی که کانون های جمعیتی پیش گفته، بر گستره های اکولوژی پشتیبان حیات انسانی (دشت های آبرفتی) واقع شده اند، از طریق مصرف فزاینده منابع آب، بیشترین نقش را در ناپایداری اکوسیستم آبی دریاچه ارومیه ایفا کرده اند. ازاین رو در کنار توجه به فرآیندهای طبیعی، برجسته سازی فرآیند های شهری و پیراشهری در پایداری اکولوژیکی حوضه آبریز دریاچه ارومیه، ضروری است.

خشکسالی یکی از بلایای طبیعی است که هر ساله خسارات فراوانی به بار می آورد. این پدیده در نتیجه ناهنجارهای شدید و مکرر زمانی- مکانی در الگوهای گردش جوی بوجود می آید. از این رو، مطالعه و شناسایی الگوهای سینوپتیکی پدیده مذکور ضرورتی اجتناب ناپذیر است. در این مطالعه، ابتدا بارش های سالانه ایستگاه های منتخب سطح حوضه آبریز دریاچه ارومیه استاندارد زمانی شد. پش از تعیین آستانه زمانی- مکانی بارش، سال 1999 به عنوان شدیدترین خشکسالی سطح منطقه انتخاب شد. سپس داده های ارتفاعی تراز 500 هکتوپاسکال واقع در محدوده بین صفر تا 70 درجه عرض جغرافیایی شمالی و 10 تا 70 درجه طول شرقی به صورت یک ماتریسS-mode  برای روزهای بدون بارش تنظیم شد. در ادامه، به منظور شناسایی و طبقه بندی الگوهای سینوپتیکی خشکسالی از روش آماریComponent Analysis  و Cluster Analysis استفاده گردید و نهایتا نقشه مرکب مربوط به هر خوشه تهیه و تحلیل سینوپتیکی شد. نتایج تحقیق نشان می دهد که، به هنگام وقوع شدیدترین خشکسالی در سطح حوضه آبریز، عمدتا چهار الگوی سینوپتیکی حاکمیت داشته است؛ به طوری که در اکثر روزهای دوره مرطوب در سطوح میانی جو معمولا پشته ای نسبتا عمیق بر روی منطقه مستقر بوده و در نتیجه آن، زبانه پرفشاری نسبتا قوی در سطح زمین بر روی حوضه کشیده شده است. این شرایط سبب پایداری هوا و عدم نزولات جوی و نهایتا وقوع شدیدترین خشکسالی منطقه شده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

تامین آب مطمئن یکی از چالش های اساسی قرن حاضر است. یکی از راهکارهای تامین آب، طرح انتقال بین حوضه ای آب است که می تواند در برخی موارد مفید و نجات بخش حوضه مقصد باشد. یکی از این طرح ها که اخیرا مورد بحث قرار گرفته است طرح انتقال آب از حوضه آبخیز رودخانه زاب به دریاچه ارومیه است، لذا هدف این پژوهش، آن است که با بهره گیری از نظر یکصد نفر از کارشناسان و متولیان ذی ربط، پیامدهای آمایشی (مثبت و منفی) این انتقال در دو حوضه مبدا و مقصد شناسایی و با استفاده از تحلیل های آماری (رگرسیون خطی چندمتغیره) پیش بینی شود. نتایج مدل رگرسیون خطی نشان می دهد با توجه به وزن ضرایب استانداردشده (بتا B) مولفه های مورد بررسی، به ترتیب پیامد منفی اجتماعی- فرهنگی (0.328)، پیامد منفی اقتصادی (0.249)، پیامد مثبت اقتصادی (0.216)، پیامد منفی زیست محیطی (0.210)، پیامد منفی سیاسی - امنیتی (0.174)، پیامد مثبت زیست محیطی (0.156)، پیامد مثبت سیاسی - امنیتی (0.087)، و پیامد مثبت اجتماعی - فرهنگی (0.070) محتمل ترین پیامدهایی است که پس از انتقال آب از زاب به دریاچه ارومیه ممکن الوقوع است. نکته جالب و قابل توجه این است که طبق نظر کارشناسان، انتقال آب به لحاظ زیست محیطی نمی تواند نجات بخش دریاچه ارومیه باشد و شاید به مثابه یک مسکن عمل کند. نتایج مدل معادلات ساختاری اثرگذاری هریک از مولفه ها بر اجرای طرح نیز نشان می دهد که در بین پیامدهای مثبت، مولفه زیست محیطی با میزان اثر (0.85) و از میان پیامدهای منفی، مولفه اجتماعی - فرهنگی با میزان اثر (1.10) بیشترین تاثیرگذاری را در اجرای طرح انتقال آب دارند.

خشک شدن دریاچه ارومیه به عنوان بزرگ ترین دریاچه نمک خاورمیانه یکی از مهم ترین نشانه­های پیدایش چالش زیست محیطی در ایران است. از این رو شاهد چالش­های زیست محیطی و زیان­های اقتصادی، سیاسی- امنیتی و اجتماعی در شمال غرب کشور هستیم. یکی از راهکارهای ستاد احیای دریاچه ارومیه برای جلوگیری از خشک شدن و رسیدن به تراز اکولوژیک دریاچه، پروژه انتقال آب از حوضه زاب کوچک به دریاچه ارومیه است. این طرح در منطقه ای اجرا شده است که در آن ترکیب نا­همگون قومی- مذهبی وجود دارد. با توجه به این موضوع انتقال آب می تواند پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی امنیتی متفاوتی داشته باشد. پیامدهای این پروژه در این تحقیق با استفاده از روش تحقیق کیفی تحلیل محتوی به وسیله مصاحبه از نخبگان، پژوهشگران و مدیران و با استفاده از تکنیک کدگذاری باز بررسی شده است. نتایج حاصل بیانگر وجود پیامدهای منفی و مثبت شامل از هم گسیختگی فعالیت، تحرک مکانی جمعیت، شکل گیری تنش قومی، ایجاد شکنندگی در مقاصد انتقال آب و ایجاد گفتمان اقتصادی و فرهنگی است.

دریاچه ارومیه به دلیل فعالیت های صنعتی و کشاورزی ناپایدار با مشکلات آلودگی و کمبود آب روبرو است که نیازمند همکاری بین دولت، صنعت و جامعه برای ایجاد راه حل های همه جانبه و پایدار است. هدف این پژوهش بررسی تأثیرات ایجاد صنایع تبدیلی چغندرقند بر پایداری حوضه دریاچه ارومیه بوده است. این پژوهش با رویکرد کیفی انجام شده است. داده های پژوهش از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته با 12 مشارکت کننده، شامل 4 متخصص (دانشگاهیان و پژوهشگر حوزه محیط زیست و کشاورزی)، 3 مسئول (نمایندگان نهادهای مرتبط با صنعت، کشاورزی و محیط زیست) و 5 کشاورز، جمع آوری شده است. یافته ها در قالب 56 مفهوم، 28 مقوله و پنج بعد استخراج و دسته بندی شدند و درنهایت با تأکید بر محورهای توسعه پایدار، در قالب مدلی ارائه شده است. نتایج بیانگر وجود تناقض بین نیاز زیست‏محیطی منطقه و رفتار مسئولان و نیز تقدم بعد اقتصادی نسبت به بعد زیست‏محیطی توسط کشاورزان است. همچنین نتایج حاکی از آن است که احداث صنایع تبدیلی چغندرقند در حوضه دریاچه ارومیه مطابق با دغدغه های زیست محیطی منطقه نیست و تنها به عنوان راهکاری برای بهبود معیشت و مهار تورم ارائه شده است. مدیریت و بهبود وضعیت موجود نیازمند برنامه ریزی جامع برای حل مشکلات معیشتی و بیکاری است. لذا پیشنهاد می شود که این برنامه ریزی باید با دیدگاه توسعه پایدار و با در نظر گرفتن نظرات مردم منطقه انجام گیرد. همچنین، تقویت مشارکت محلی از طریق فراهم کردن زمینه مشارکت مردم در تصمیم گیری ها و نظارت بر عملکرد صنایع می تواند به افزایش اعتماد عمومی منجر شود.

تغییرات اقلیمی در عصر حاضر یکی از چالش های مهم زیست محیطی می باشد. درک ما از تاثیرات بشر روی محیط، به ویژه آن هایی که در ارتباط با گرم شدن ناشی از افزایش گازهای گلخانه ای هستند، نشان می دهد که تعدادی از پارامترها به احتمال زیاد در حال تغییر می باشند. بنابراین بررسی روند تغییرات زمانی بارش در برنامه ریزی و طراحی دقیق تر پروژه های آبی در آینده از اهمیت زیادی برخوردار می باشد.در این مطالعه روند تغییرات بارش حوضه دریاچه ارومیه در دو مقیاس سالانه و ماهانه با استفاده از آزمون ناپارامتری من - کندال اصلاح شده با حذف کامل ساختار خودهمبستگی مورد بررسی قرار گرفت. بدین منظور 42 ایستگاه بارانسنجی (24 ایستگاه در استان آذربایجان غربی و 18 ایستگاه در استان آذربایجان شرقی) در حوضه دریاچه ارومیه انتخاب و پس از تکمیل دوره آماری 1392-1363 مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج بررسی بارش حوضه دریاچه ارومیه نشان داد که حوضه دریاچه ارومیه در طی سال های مورد بررسی ترکیبی از روند کاهشی و افزایشی را تجربه کرده است. روند کاهشی بارش اغلب در ایستگاه های مناطق غربی حوضه و مناطق غرب و جنوب غرب دریاچه ارومیه دیده شد. روند افزایشی بارش نیز در مناطق جنوبی و شمال شرقی حوضه دریاچه ارومیه مشاهده گردید. نتایج بررسی زمان تغییر روند در سری بارش حوضه دریاچه ارومیه نشان داد که شکست در سری بارش در اکثر ایستگاه هایی که کاهش روند بارش را تجربه کرده اند بین سال های 1371 تا 1377 بوده است. هم چنین نتایج پهنه بندی آماره Z آزمون من – کندال اصلاح شده نشان داد که در مقیاس سالانه مناطق تحت تاثیر توده هوای قطبی – قاره ای ورودی به ایران از روند کاهشی در بارش سالانه برخوردار هستند.